|
|
Algemene gravitatiewetVolgens de bekende legende zag Newton eens een appel uit een boom vallen. Dit gebeuren zou hem op de gedachte hebben gebracht dat de aarde de appel aantrok. Er zou dus een kracht van het ene deel materie op een ander deel materie werken. Newton beschouwde deze aantrekkingskracht als uitvloeisel van èèn zelfde natuurwet, de wet van de algemene aantrekkingskracht (twee materiële lichamen trekken elkaar aan) Om het een en ander te verduidelijken gaan we naar onze zon, de sterren en planeten kijken. Ook zal een beetje natuurkunde niet ontbreken. Als we gedurende een etmaal naar de hemel kijken kunnen we zien dat onze zon en verscheidende sterren in het oosten opkomen, in het zuiden culmineren (hun hoogste stand bereiken) en in het westen ondergaan. Het lijkt alsof alle sterren in een cirkelbaan maken rond de as van de aarde waarbij de sterren hun plaats ten opzichte van elkaar behouden. Ook de overige planeten van onze zon bewegen zich dagelijks in ongeveer cirkelachtige bewegingen om de aarde waarbij hun positie t.o.v. de sterren in de loop der tijd verplaatst. Verder kunnen we soms meteoren (vallende sterren) of kometen zien. In vroegere jaren (oudheid) beschreef men de bewegingen van de sterren in een geocentrisch wereldbeeld. De aarde werd als middelpunt beschouwd waarbij alle hemellichamen zich in een baan rond de aarde bewogen. De banen die deze hemellichamen moesten maken waren meestal zeer ingewikkeld, desalniettemin slaagde men hun bewegingen dusdanig nauwkeurig te beschrijven dat hun plaats op de hemel op lange termijn voorspeld kon worden. Copernicus (1473-1543) bedacht het heliocentrische wereldbeeld. In dit wereldbeeld werd de zon als middelpunt van het heelal voorgesteld. Heden te dage hebben we zeg maar het sterrenkundig wereldbeeld. De bewegingen die wij zien van de hemellichamen rond de aarde is slechts schijn. De bewegingen komen omdat de aarde om zijn eigen as (noord- en zuidpool) draait. In het verlengde van deze as staat de poolster. De zon en planeten vormen samen een zonestelsel. De planeten bewegen zich, al tollende, in banen rond de aarde die bij benadering cirkelvormig genoemd mogen worden. De beweging van de planeten rond de zon gaat volgens Kepler (1571-1630) door drie wetten die hij formuleerde. Deze wetten beschrijven de kinematica (bewegingsleer) van de planeten. 1. Elke planeet beschrijft een ellips waarbij de zon in een van de brandpunten staat (een cirkel is in feite een ellips waarbij de twee brandpunten samenvallen)
Bij een ellips geldt B1 P + B2 P = constant Bij een baan van een planeet liggen de brandpunten dicht bij elkaar en mag men de baan van deze planeten door een cirkel benaderen. 2. Bij de beweging van een planeet overstrijkt de voerstraal (in onderstaande figuur ZA, ZB, ZP en ZQ) in gelijke tijden gelijke oppervlakten (wet der perken)
Uit deze perkenwet volgt dan ook dat de lineaire snelheid bij P groter is dan bij A. 3. De kwadraten van de omloopsnelheden van de verschillende planeten verhouden zich als de derde macht van hun baanstralen. Hierbij worden de ellipsvormige banen van de planeten als cirkels beschouwd. Als we zeggen dat de omloopsnelheid van de aarde om de zon Ta is en die van Jupiter Tj is en de (gemiddelde) afstanden tot de zon resp. ra en rj, dan geldt Ta2 : Tj2 = ra3 : rj3 Met deze wetenschap weten we echter nog steeds niet wat de zwaartekracht is, om inzicht te krijgen moeten we de dynamica van de planeten gaan onderzoeken. Nu hoeven we dat niet zelf te doen want dat heeft Newton voor ons beschreven (Philosophiae Naturalis Principia Mathematica). Zoals eerder gezegd beschrijft de kinematica de bewegingen van lichamen, de dynamica daar in tegen beschrijft het verband tussen de krachten en de bewegingstoestand van een lichaam. Newton heeft ontdekt dat de dynamische wetten die op aarde gelden ook in het heelal toegepast mogen worden. Het betreffende de grondwetten;
Deze wetten beheersen de bewegingen van bijvoorbeeld een klein bolletje (zeg een knikker) op aarde doch beschrijven ook de bewegingen van de planeten.
Benaderen we nu de ellipsbaan van de planeet met een cirkel dan moet er op de planeet een middelpuntzoekende kracht werken van
Passen we dit toe op de aarde en mars kan krijgen we
De verhouding van de krachten is
Volgens de derde wet van Kepler geldt
en anders geschreven De verhouding is onafhankelijk van de planeten en we stellen deze verhouding constant aan C
Met de laatste vergelijking kan men de kracht bepalen die de zon op een planeet uitoefent. mp staat voor de massa van de planeet en rp voor de afstand van de planeet tot de zon. Nu hebben we al veel wijsheid vergaard maar wat is nu toch die zwaartekracht. Onze net vergaarde wijsheid over de planeten kunnen we uiteraard ook toepassen op aardse objecten (denk aan de appel) en stellen daarom dat twee materiële lichamen elkaar aantrekken (algemene aantrekkingskracht) Uit
m1 en m2 zijn de massa's van beide lichamen en r12 is de afstand tussen beide lichamen en f een evenredigheidsfactor. Laten we eens kijken naar onze appel. Wanneer de val van de appel het gevolg zou zijn van de algemene aantrekkingskracht dan zou gelden.
Door de aantrekkingskracht krijgt de appel een valversnelling waarbij geldt
In onze vergelijking voor de valversnelling komt de massa van de appel niet meer terug. Er kan dus gesteld worden dat alle lichamen even snel vallen. Echter de gravitatie is wederkerig waarmee bedoeld wordt dat terwijl de aarde een kracht uit oefent op de appel oefent deze appel een even grote kracht uit op de aarde. M.a.w. betekent dit dat de appel naar de aarde toe valt en de aarde naar de appel toe beweegt. In onze vergelijking voor de valversnelling en aantrekkingskracht spraken we over een evenredigheidsfactor. Wanneer we deze factor niet weten dan zijn we niet in staat om de valversnelling te bepalen. Newton was niet in staat om deze factor te bepalen met de middelen die destijds hem ter beschikking stonden. Het was Cavendish (1731-1810) die er is slaagde deze factor te bepalen. Hiervoor gebruikte hij een torsiebalans.
Aan een dunne draad d hangt een horizontale staaf s met aan de uiteinden twee bolletjes A en B. Achter A en voor B staan glazen ballons waarin men kwik kan laten opstijgen. Wanneer P en Q zijn gevuld met kwik dan oefent de massa in P een kracht uit op A en Q op B. Samen vormen deze aantrekkende krachten een koppel dat s zal laten draaien en er torsie optreed in d. De grootte van de verdraaiing van d maakt men zichtbaar door een lichtstraal die op het spiegeltje S terugkaatst. Wanneer d gedwongen wordt dan ontstaat in d een torsiekoppel dat d wil terugdraaien. Wanneer er evenwicht is tussen de aantrekkingkrachten en de torsie in d dan kan men met de verdraaiingshoek de grote van de aantrekkingskracht F bepalen en dan ook de evenredigheidsfactor f.
De valversnelling op een bepaald punt van de aarde zou je kunnen bepalen met
In de eerste vergelijking bepaal je het gewicht van een bepaald lichaam. Wanneer we stellen dat dit lichaam zich op het aardoppervlak bevindt kunnen we deze vergelijking voor de valversnelling vereenvoudigen (Ma = massa aarde ra is straal van van de aarde) Echter door de rotatie van de aarde is de aarde geen mooie bol, hij is bij de polen een weinig afgevlakt. Omdat de straal bij de polen kleiner is zal de aantrekkingskracht van de aarde op de polen groter zijn. Een andere reden dat de aantrekkingskracht een andere waarde heeft op verschillende plaatsen op het aardoppervlak is door de middelpuntvliedende kracht.
Het gewicht dat waargenomen kan worden van een lichaam ergens op de aarde is de resultante van de aantrekkingskracht van de aarde en de middelpuntvliedende kracht.
k is de algemene aantrekkingkracht, c is de middelpuntvliedende kracht en het gewicht G is de resultante van k en c. Wanneer men de waarde van g met zeer nauwkeurige metingen bepaald dan blijkt dat de waarde ook nog van plaatselijke factoren afhangen. Wanneer er bijvoorbeeld ertsen in de aardkorst zitten dan zal de massa dat ter plekke groter zijn dan de gemiddelde waarde voor de massa van de aardkorst. Op deze wijze is het mogelijk om naar delfstoffen te zoeken in de aarde. Om g nauwkeurig te kunnen bepalen gebruikt men slingers. Echter hierover elders meer. Nu we wat meer weten over de aantrekkingskracht of netjes gezegd de gravitatie keken we eens wat dit voor een uitwerking heeft in onze sterrenwereld. Om de aarde in een baan te houden om de zon is een middelvliedende kracht nodig groot
De middelpuntzoekende kracht wordt geleverd door de aantrekkingskracht van de zon.
Met deze wetenschap kunnen we aardig wat bepalen van ons zonnestelsel. Als voorbeeld noem ik gaarne het volgende feit., In 1846 bleek uit berekeningen van de mechanica dat de beweging van de planeet Uranus niet overeenstemde met de berekeningen. Men zei toen niet dat de mechanica niet klopte maar dat er een storende invloed moest zijn. Deze storende invloed zou een onbekende planeet kunnen zijn. Leverrier (1811-1877) berekende uit de afwijkingen van Uranus, waar de onbekende planeet zou moeten zijn. Zo werd er in 1846 op de Leverrier berekende plaat de planeet Neptunus ontdekt. |
|
Hengstman © 2000-2004.
|